Tekst o gen. Stanisławie Wróblewskim jest kontynuacją opowieści Karola de Ślepowron-Wróblewskiego herbu Ślepowron, Sekretarza Zarządu Oddziału Związku Szlachty Polskiej w Toruniu. Pierwsza część dostępna jest tutaj >> . Zachęcamy Państwa do publikacji podobnych materiałów.
Stanisław Andrzej Ślepowron Wróblewski (1868-1949). Generał Wojska Polskiego. Przyczynek do biografii. Część II – walka o wolną Polskę od Spiszu przez Ukrainę i Kijów po Grodno i Niemen (1918-1921).
Historiografia gen. dywizji Stanisława Wróblewskiego jest dość bogata i obejmuje karierę w armii C.K. Austro – Węgier oraz w odrodzonym Wojsku Polskim zarówno podczas kampanii wojennych jak i okresie pokoju, okres okupacji hitlerowskiej i czasy powojenne do śmierci generała w 1949 r. Jest ona dostępna w Wojskowym Biurze Historycznym w tzw. „Kolekcji Generałów”, a także w Instytucie Piłsudskiego w Nowym Jorku (USA). Tutaj można zapoznać się materiałami Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie – teczką personalną gen. dywizji Stanisława Andrzeja Wróblewskiego.
Z powyższych powodów skupię się prawie wyłącznie na wydarzeniach związanych z działalnością na polu wojskowym gen. dyw. Stanisława Wróblewskiego, które opisane są w innych opracowaniach historycznych.
Lata 1918 i 1919
Z początkiem listopada 1918 r. w Bochni pod Krakowem na bazie dawnego 32. pułku austriackiego z inspiracji majora Jerzego Dobrodzickiego zaczęto tworzyć przyszły sztab 2 P.S.P wraz z kompaniami polowymi na bazie których powołano Drugi Pułk Strzelców Podhalańskich. Dnia 1 marca 1919 r. dowódcą pułku zostaje płk. Stanisław Ślepowron Wróblewski, który z marszu w Nowym Targu organizuję 3 batalion Pułku. Pułk pełni służbę na pograniczu Spiszu i Orawy, biorąc czynny udział w przygotowaniu plebiscytu na pograniczu spisko-orawskim, jednocześnie organizuje się następny batalion złożony z Węgrów i Słowaków pochodzących ze Spisza i Orawy, którzy wybrali Polskę jako swoją ojczyznę. Jednocześnie w Nowym Sączu powstaje1 Pułk Strzelców Podhalańskich dowodzony przez pułkownika Stanisława Wróblewskiego.
Zarys historii wojennej 1 Pułku Strzelców Podhalańskich (Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa) dostępny jest tutaj>>.
Poszczególne, dobrze wyszkolone bataliony 1 Pułku Strzelców Podhalańskich od jesieni 1918 r. toczą boje na froncie walk z Ukraińcami, bolszewikami oraz Czechami, gdzie np. połączona kombinowana grupa bojowa pułku oraz kadetów szkoły wysokogórskiej z Zakopanego pod dowództwem pułkownika Stanisława Wróblewskiego dokonuje kilkudniowego rajdu na tyły wojsk czeskich zajmując Kieżmark na obecnej Słowacji .
Zdj. 1. Odznaka 2 Pułku Strzelców Podhalańskich (Wikipedia)
Pamiętny rok 1920
Po okresie walk z Ukraińcami, bolszewikami i Czechami prowadzi dozór węgiersko-rumuńskiego pasa granicznego, a następnie z dniem 28 marca 1920 roku na rozkaz Ministerstwa Spraw Wojskowych 2. Pułk Strzelców Podhalańskich przechodzi w stan pogotowia i dojeżdża koleją do Dubna jako odwód Naczelnego Dowództwa, przygotowując się tym samym do ofensywy na Kijów. Dochodzi jednocześnie do stworzenia większego związku taktycznego podhalańczyków, a mianowicie powstaje Grupa Operacyjna płk. Rybaka w składzie: 1 PSP, 2PSP płk. St. Wróblewskiego oraz 41 Suwalski Pułku Piechoty.
W trakcie operacji kijowskiej dochodzi ponownie do reorganizacji, utworzono z 1 i 2 pułku podhalańskiego nowy związek taktyczny – 1 Brygadę Górską, wchodzącą wraz z 2 Brygadą Górską w skład większego związku taktycznego czyli 21. Dywizji Górskiej pod dowództwem generała Andrzeja Galicy. Dowódcą 1 Brygady Górskiej mianowano płk Stanisława Wróblewskiego, od tego czasu zawiązuje się znajomość (w ogniu walk z bolszewikami ) z gen. Andrzejem Galicą, która trwa aż do końca Powstania Warszawskiego. 1 Brygada Górska z rozkazu gen. Andrzeja Galicy wraz z III Brygadą Legionów oraz 15 Dywizją Wielkopolską przeprawiła się na wschodni brzeg Dniepru tworząc tzw. Przedmoście Kijowskie.
Zdj.2 Dekret Naczelnego Wodza z 1 kwietnia 1920r. zatwierdzający objęcie dowództwa przez płk Stanisława Ślepowron-Wróblewskiego
Dnia 12 maja 1920r. 1 Brygada Górska po dowództwem płk Stanisława Wróblewskiego otrzymała rozkaz, by zluzować Brygadę Legionów oraz umocnić się i utrzymać Przedmoście Kijowskie po wschodniej stronie Dniepru. Brygada wywiązała się z zadania tocząc ciągłe walki pozycyjne z bolszewikami. Sytuacja militarna uległa zmianie, kiedy kilka sowieckich dywizji sforsowało (na północ od Kijowa) Dniepr i okrążyło Kijów tworząc jednocześnie kocioł okrążonych wojsk polskich w Kijowie. Naczelne dowództwo 10 czerwca 1920r. zarządziło odwrót z Kijowa, przez następnych sześć dni 1 Brygada Górska w składzie Grupy Operacyjnej płk Rybaka jako północna kolumna 3 Armii, a potem jej straż tylna, w ciężkich walkach otaczana przez Rosjan, torując sobie wyłom przez zewsząd nacierające wojska bolszewików w kierunku rzeki Teterew, przebijając się ostatecznie do swoich sił głównych. W lipcu 1920 r. linia obrony 1 Brygady Górskiej przebiegała na rzece Uborć, prawym dopływie Prypeci. Podczas odwrotu spod Kijowa pułkownik Stanisław Wróblewski, jako dowódca 1 Brygady, wykazuje się trafnością podejmowanych decyzji i szybkością ich realizacji. Dowodząc dużym związkiem taktycznym jakim jest brygada, potrafi umiejętnie wykorzystywać możliwości i siły brygady w walkach obronnych na wyznaczonych pozycjach jak i planować oraz realizować wyznaczone zadania ofensywne. Specjalnością pułkownika jest planowanie i realizacja dalekich „zagonów-rajdów” wyznaczonymi siłami brygady i ich pododdziałów, przejawiając cechy dowódcze rasowego Zagończyka. Broniąc linii rzeki Uborć planuje i realizuje niewielkimi wyznaczonymi siłami głęboki na 100 km rajd Owrucz na tyły wojsk sowieckich.
W relacji jednego z dowódców rajdu z 2PSP czytamy ”zachodząc do Owrucza wywiązała się gwałtowna strzelanina z placówkami przeciwnika, które uciekając zaalarmowały dość znaczne pogotowie. Walka przeniosła się na ulicę miasta, gdy nagle z przeraźliwym , urra, jazda Bałachowicza w 5 szabel wpada od północy na tyły broniących się Rosjan wśród których powstaje popłoch i zamieszanie. Walka toczy się na białą broń i granaty. Meldunek, jaki złożył porucznik Shrahlberger po powrocie do pułku brzmiał: Wybiliśmy do nogi, nie dając pardonu: 2 kompletne sztaby dywizji razem z dowódcami jeden sztab brygady , który się tam znalazł przypadkowo w przemarszu z frontu na tyły”.
Zdj.3 Upamiętnienie 1 pułku strzelców podhalańskich Wojska Polskiego II RP na Placu Harcerskim w Sanoku (2019) Wikipedia.
W lipcu 1920r. na Polesiu, w walkach opóźniających marsz zagonów wojsk bolszewickich 1 Brygady Górskiej, włączono jeszcze jeden pułk, był to 3 pułk Strzelców podhalańskich sformowany we Francji z ochotników byłych armii zaborczych i Stanów Zjednoczonych Ameryki, pułk wcześniej walczył na ukraińskim froncie walk z Armią Konną Budionnego.
Ze związku taktycznego 21 Dywizji Górskiej generała Andrzeja Galicy 2 sierpnia 1920r. skierowano 1 Brygadę Górską płk Stanisława Wróblewskiego w składzie 1, 2 i 3 Pułk Strzelców Podhalańskich do obrony linii Bugu z Twierdzą w Brześciu, wykonując w nocy z 2 na 3 sierpnia brawurowy kontratak i wyrzucając Rosjan z północnych i wschodnich fortów twierdzy brzeskiej. Z działań bojowych 3 Pułku Strzelców Podhalańskich czytamy w rozkazie pochwalnym ”Znaczenie tych walk podkreślił generał Galica, stwierdzając w rozkazie dowództwa 21 Dywizji Górskiej, iż I Brygada Górsk odpierając bardzo szczupłymi siłami nieprzyjacielskie oddziały, raz po raz przekraczające rzekę Bug i przez to zagrażające od południa tyłom II Brygady związanej w tym czasie na północ w ciężkich walkach.” (źródło: >>>).
Na początku sierpnia, tj. 8.08.1920r., ze składu I Brygady 3 pułk odchodzi do II Brygady, jest to kolejna reorganizacja w przeddzień Bitwy Warszawskiej. Dnia 14 sierpnia 1920 r. Naczelny Wódz Marszałek Józef Piłsudski dokonuje przeglądu 21 Dywizji Gorskiej dowodzonej przez gen. Andrzeja Galicę, rodowitego górala z Podhala.
Bitwa Warszawska
W dniu rozpoczęcia Bitwy Warszawskiej 16 sierpnia, 21 Dywizja Gorska wchodzi w skład zreorganizowanej II Armii generała Rydza Śmigłego. Struktura 21DG wygląda następująco: D-ca gen. Andrzej Galica, 1 Brygada Górska dowódca płk Stanisław Ślepowron Wróblewski (1 i 2 pułk strzelców podhalańskich) oraz II Brygada Górska, d-ca płk Wacław Fara (3 i 4 pułk strzelców podhalańskich), artyleria dywizyjna płk Józef Plisowski (1 pułk artylerii górskiej i I dywizjon 21 pułku artylerii polowej), II dywizjon 3 pułku strzelców konnych, 3 kompania XXI batalionu saperów. Tego samego dnia t.j. 16 sierpnia dowodzona przez St. Wróblewskiego 1 Bryg. Górska rusza do ataku z nad rzeki Wieprz i zdobywa Kock, 17 sierpnia pułki Wróblewskiego zdobywają Łuków, 18 sierpnia brawurom atakiem Brygada Wróblewskiego wyzwala Siedlce.
W nocy z 18 na 19 sierpnia 1 Brygada walczy z 2 i 27 dywizją sowiecką starające przebić się wschód, Rosjanie ponoszą ogromne straty. Pościg trwa nadal, 23 sierpnia 1 Dywizja Górska (z wchodzącą w jej skład 1 Brygadą) wkraczają do Białegostoku. Resztki rozbitych sowieckich armii przez polską kontrofensywę wycofały się na linię Niemna, gdzie zasiliły ich uzupełnienia z głębi bolszewickiej Rosji.
28, 29 i 30 sierpnia 1 Brygada Górska dowodzona przez pułkownika St. Wróblewskiego, u którego uwidoczniły się ponownie w trakcie polskiej kontrofensywy cechy rasowego „Zagończyka”, dokonuje wypadu na Gródek, położony 50 kilometrów do Białegostoku, gdzie koncentrują się oddziały bolszewików dowodzone podobno przez samego Trockiego. Rezultatem rajdu 1 Brygady na Gródek było zagarnięcie 973 jeńców, 523 karabinów, kilkunastu karabinów maszynowych, koni i taborów oraz rozkazy i meldunki sowieckiej armii (źródło>>>>).
Bitwa o Pokój
Bitwa Nad Niemnem, zwana Bitwą o Pokój, będąca decydującą bitwą wojny polsko-bolszewickiej, została stoczona w dniach 20–26 września 1920 r. Zmagania i batalia 1 Brygady Górskiej w bitwie nad Niemnem i Bitwie o Grodno i jego zdobycie, zostały przez pułkownika Stanisława Wróblewskiego szeroko opisane i znajdują się w zasobach archiwalnych Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie.
Na bazie relacji płk Wróblewskiego zachowanych w WBH w Warszawie Jerzy S. Wojciechowski z Lublina wydał opracowanie p.t. „1. BRYGADA STRZELCÓW PODHALAŃSKICH W BITWIE O GRODNO W 1920 R.”, STUDIA Z DZIEJÓW WOJSKOWOŚCI t. VI, 2017 . Z relacji d-cy Brygady płk Wróblewskiego w operacji grodzieńskiej wyłaniają się Jego niepodważalne zalety jako dowódcy dużego związku taktycznego, szybkość podejmowanych decyzji, właściwa ocena sytuacji militarnej na polu walki, rozeznanie działań i zamiarów przeciwnika, umiejętność operowania podległymi pododdziałami, dalekie rajdy na tyły wroga, a z drugiej strony optymalne wykorzystanie linii własnej obrony. Świadczy to, że St. Wróblewski był doświadczonym dowódcą o wielkiej wiedzy wojskowej i dowódczej. Duży wojskowy związek, jakim była 1 Brygada Górska dowodzona przez płk. Stanisława Wróblewskiego, podczas kampanii wojennej w wojnie z Bolszewikami od obrony Kijowa do zajęcia Grodna, zachował cały czas pełną sprawność bojową dzięki mistrzowskiemu dowodzeniu przez ówczesnego płk St. Wróblewskiego. Punktem kulminacyjnym Bitwy o Grodno był meldunek pułkownika do dowództwa II Armii generała Rydza Śmigłego w którym czytamy (źródło>>>):
GRODNO PADŁO: PODHALANIE ZDOBYWAJĄ FORTECĘ I MIASTO. Telegram wystosowany z dowództwa 1 Brygady do dowództwa 2 Armii, w którym melduje się zajęcie Grodna brzmiał: «Pod osłoną 34 km zmasowanych koło miejsca przeprawy i 5 baterii stojących w pogotowiu ogniowym, udało się przeprawić III/2 psp. Grodno zostało zajęte przez oddziały 1 Brygady Górskiej o godz. 0.45. Wszystko dla Ojczyzny i ku większej chwale Podhala. Dowódca 1 Górskiej Brygady Strz[elców]. Podh[alańskich].
Zdj.4. Panorama Grodna zdobytego przez 1 Brygadę Strzelców Podhalańskich (Polityka).
Po wojnie
Stanowisko dowódcy 1 Brygady Górskiej płk. Stanisław Ślepowron Wróblewski zajmował do sierpnia 1921 r., kiedy to został mianowany szefem Departamentu I Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych. W maju 1922 r. po weryfikacji został awansowany do stopnia generała brygady ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 r. W sierpniu 1924 r. awansował do stopnia generała dywizji, a w październiku 1925 r. został mianowany dowódcą 7 Dywizji Piechoty w Częstochowie, ale to już czasy pokoju, które opiszę w trzeciej części opracowania.
Zdj.5 Gen. dyw. Stanisław Wróblewski (1) w otoczeniu m.in.: gen. bryg. Wacława Przeździeckiego (2), płk. dypl. Tadeusza Malinowskiego (3), płk. Karola Zagórskiego (na prawo za gen. Wróblewskim), płk. Jana Macieja Bolda (5), płk. Stanisława Sosabowskiego (6), mjr. Stanisława Czuryłło (7). Zbiory Narodowe Archiwum Cyfrowe.
Na końcu należy wspomnieć, że obecna 21 Brygada Strzelców Podhalańskich z Rzeszowa jest kontynuatorem chlubnych tradycji 21 Dywizji Górskiej generała Andrzeja Galicy oraz 1 i 2 Brygady Górskiej i wszystkich pułków strzelców podhalańskich z wojny prowadzonej z bolszewikami w latach 1918-1920.
Opracował: Karol de Ślepowron Wróblewski