Zapraszamy do lektury trzeciej części opracowania przygotowanego przez Andrzeja Podbielskiego herbu Trzaska o historii przywilejów szlacheckich (pierwsza część dostępna jest tutaj >>>, zaś druga tutaj >>>). Tekst został zilustrowany zdjęciem odcisku tłoka pieczętnego herbu Trzaska umieszczonego na dokumencie traktatu pokoju brzeskiego pomiędzy Polską i Litwą a zakonem krzyżackim z 31 grudnia 1435 r.
Przywileje wg Semkowicza
Władysław Semkowicz w swoim opracowaniu „Mazowieckie przywileje rodowe z XIV i XV wieku” omawia dokładniej trzy przywileje: dla Boleściców, Trzasków i Radwanów, które wyróżniają się od reszty obfitym materiałem imionowym i topograficznym, który dozwala snuć pewne i wyczerpujące wnioski. Nie można tego powiedzieć o innych przywilejach, które nie wyszczególniają imiennie członków rodu, lub co do których nie ma pewności, czy podają wszystkich klejnotników, czy tylko głowy rodzin.
Przywileje rodowe są cennym materiałem źródłowym, dającym wyobrażenie o wielkości rodów szlacheckich, rozmieszczeniu ich gniazd rodowych, pamięci historycznej przekazywanej z pokolenia na pokolenie, są więc bardzo istotne ze stanowiska heraldyki. Nie tylko bowiem wskazują, jakie rody mieszkały w wiekach średnich na Mazowszu, ale niektóre z nich, jak wymienione już przywileje dla Boleściców, Trzasków i Radwanów, dozwalają poznać całe rody w ich składzie osobowym i rozsiedleniu danej chwili. Pod tym względem są nieocenionym źródłem dla badań nad genealogią i gniazdami rodów mazowieckich.
Boleścice
Pierwszeństwo pod tym względem należy się bezsprzecznie przywilejowi Boleściców, który wylicza 162 osoby pochodzące z 48 miejscowości. Nie jest to przy tym cały ród Boleściców, rozsiedlony już wówczas we wszystkich dzielnicach Polski, lecz jego główny i niewątpliwie najstarszy pień, mianujący się od rozpowszechnionego w tym rodzie imienia Bolesta. Boleścice więc to prastary ród mazowiecki i tłumaczy to niewątpliwie jego tak silne rozrodzenie w XV wieku.
Trzaskowie z Prus…
Drugi z kolei przywilej, dający pełny obraz rodu, to przywilej Trzasków z 1404 roku, który wylicza 105 osób w 18 osadach. Ród ten ma dwie inne proklamacje: Lubiewa i Biała. Pierwsza z nich, typu topograficznego, prowadzi do Prus (obecnie warmińsko-mazurskie, część pomorskiego i kujawsko-pomorskiego), gdzie leży wieś Lubiewo. W Prusach znajdują się też inne nazwy miejscowości, wymienione w przywileju, które Trzaskowie przeszczepili do Polski, pod Białą Rawską, gdzie znajduje się główne gniazdo rodowe, gdyż od tego grodu (Biała) ród wziął jedną ze swoich proklam. Osadnictwo to ma tam wybitnie wojskowy charakter: osady Trzasków okalają gród ten ze wszystkich stron, najwięcej zaś ich skupia się w północnej stronie. Rozdrobnienie w rodzie Trzasków jest stosunkowo silniejsze niż u Boleściciów. Gdy w tym ostatnim rodzie przeciętnie przypada 3 dziedziców na jedną wieś, to u Trzasków przypada ich 6. Na 18 wsi siedem liczy więcej niż ośmiu dziedziców, podczas gdy u Boleściców z wyjątkiem dwóch wsi (na 48), reszta ledwie dosięga liczby 7 dziedziców. Za to u Trzasków spotyka się raz 17-tu, raz 13-tu, raz 12-tu, a dwa razy po 11-tu rycerzy w jednej osadzie. Jednostkowe osady, które u Boleściców stanowiły typ zasadniczy, tu są tylko wyjątkiem.
oraz z Mazowsza
Nadmienić należy, że nie są to wszyscy Trzaskowie. Jak podaje Semkowicz, druga gałąź Trzasków siedzi pod Szreńskiem. Oprócz tego, pod koniec XIV wieku i unii w Krewie zawartej w 1385 roku pomiędzy Polską i Wielkim Księstwem Litewskim, znacząca część osadnictwa rozpowszechniła się pod panowaniem księcia Janusza I, w ziemi nurskiej i łomżyńskiej (dzisiaj województwa mazowieckie i podlaskie). Unia w Krewie, w wyniku której doszło do małżeństwa pomiędzy królem Polski Jadwigą i wielkim księciem litewskim Jagiełłą, likwidowała bezpośrednie zagrożenie najazdów ze strony Litwy na ziemie wschodniego Mazowsza. Janusz I w 1382 roku na krótko zajął zbrojnie należące dotąd do sąsiada Podlasie z Drohiczynem jako wiano swojej żony Anny Danuty (córki Kiejstuta), jednak już w 1387 roku doszło do pogodzenia Jagiełły z Januszem, kiedy to książę mazowiecki po wyborze Jagiełły na króla Polski uznał jego władzę i wziął następnie udział w podróży króla do Wilna w celu chrystianizacji kraju. W 1390 roku Jagiełło nadał dożywotnio Januszowi sporne Podlasie z Drohiczynem, Mielnikiem, Bielskiem Podlaskim i Surażem, co otwierało drogę do ekspansji na te tereny. W latach 1392–1393 i 1398 książę mazowiecki Janusz I nadał dość znaczne obszary nad rzeką Ruż (płynie ona na Nizinie Północnomazowieckiej przez Międzyrzecze Łomżyńskie do Doliny Dolnej Narwi, w województwie podlaskim i mazowieckim), kilku spokrewnionym ze sobą rycerzom z rodu Tyszków herbu Trzaska, którzy założyli tutaj pewną liczbę osad, nazywanych od ich nazwiska Tyszkami (około 10 km na północny zachód od Podbieli). Dla odróżnienia wszystkie one posiadały dwuczłonową nazwę (m.in. Andrzejki-Tyszki, Tyszki-Ciągaczki, Tyszki-Nadbory, Tyszki-Pomian – obecnie Pomian, Tyszki-Piotrowo – obecnie Piotrowo).
Biorąc to pod uwagę liczba przedstawicieli rodu Trzasków jest znacznie większa niż tylko wymienionych w przywileju. Przywilej bowiem dotyczy tylko jednej grupy podległej księciu Siemowitowi IV.
Radwanowie
Zbliżone stosunki osadnicze przedstawia ród Radwanów – Wierzbowów, gdzie średnia zasiedlenia jednej wsi wynosi 5,25, na 13 wsi jedna tylko ma jednego dziedzica. Osadnictwo Radwanów nie przedstawia się tak zwarcie jak Jastrzębców i Trzasków. Wymienione w przywileju ich osady w liczbie dziewięciu rozsypane są między Bielskiem, Raciążem i Radzanowem, gdzie niewątpliwie jest ich prastare gniazdo.
Tak więc, przywileje rodowe szlachty mazowieckiej są cennymi dokumentami zarówno ze względu prawnego jak i heraldycznego. Warto wiedzieć więcej o historii przywilejów szlacheckich.
Źródło: Władysław Semkowicz „Mazowieckie przywileje rodowe z XIV i XV w.”