Przywilej rodowy jest specyficznym rodzajem przywilejów rycerskich, występującym praktycznie tylko na Mazowszu. Spoza Mazowsza znany jest tylko jeden przywilej rodowy Kazimierza Wielkiego dla Toporczyków i Starychkoni z 1366 roku, w przedmiocie jurysdykcji tych rodów nad poddanymi. Istotą przywileju rodowego jest to, że ród jest jednostką, na rzecz której przywilej opiewa, a uprawnienia w nim zawarte spływają wyłącznie na członków uprzywilejowanego rodu. Tym różni się od przywileju indywidualnego, wystawionego dla jednej lub kilku blisko spokrewnionych osób imiennie wskazanych, a także od przywileju ziemskiego, gdzie uczestnikiem praw staje się całe rycerstwo danej ziemi. Do poznania historii tych przywilejów zaprasza nas Andrzej Podbielski herbu Trzaska.
Przywileje wg Semkowicza
Władysław Semkowicz wymienia 10 przywilejów rodowych szlachty mazowieckiej:
- Ziemowita IV (V) dla Gozdowów z 1391r.
- Ziemowita IV (V) dla Kościeszów z 1400r.
- Ziemowita IV (V) dla Trzasków z 1404r.
- Ziemowita IV (V) dla Radwanów z 1404r.
- Ziemowita IV (V) dla Boleściców z 1408r.
- Ziemowita IV (V) dla Lubów z 1420r.
- Ziemowita IV (V) dla Rogalów z 1425r.
- Kazimierza III dla Dołęgów z 1472r.
- Kazimierza III dla Gozdowów z 1473r.
- Bolesława V dla Pobogów z 1478r.
Prawne rozumienie przywilejów
Przywileje rodowe szlachty mazowieckiej mogą być rozpatrywane z dwojakiego stanowiska: prawnego i heraldycznego. W tym tekście omówione zostaną aspekty prawne, w kolejnym zaś heraldyczne.
Ze stanowiska prawnego przedstawia się przywilej rodowy jako szczególny typ immunitetu, którego treścią (wspólną wszystkim przywilejom) jest exempcya (zwolnienie) rodu spod jurysdykcji urzędników książęcych i poddanie go bezpośrednio sądownictwu księcia, oraz zwolnienie od spraw sądowych, płaconych dotąd na rzecz tychże urzędników.
Książę wyzwala dany ród rycerski we wszystkich sprawach, tak wielkich jak i małych spod sądownictwa władz, którym przysługiwała dotąd jurysdykcja nad szlachtą, a zatem sędziów i podsędków (sądzących na rokach ziemskich), wojewodów, kasztelanów oraz podległych im urzędników niższych, oficjałów i woźnych. Niektóre przywileje (Lubów, Dołęgów, Gozdawów II) włączają tu jeszcze starostów. Niestawiennictwo w razie pozwania uprzywilejowanego przed sąd któregoś z tych urzędników nie pociągało za sobą kary za „niestane” (przywilej Boleściców, Rogalów, Pobogów).
Przywileje rodowe nadają więc rodom rycerskim „ius non responsivum” – „prawo nieodpowiednie” (przywilej polskiego rycerstwa i możnych, następnie szlachty, dzięki któremu nie podlegała sądownictwu kasztelańskiemu, lecz bezpośrednio sądowi monarszemu in curia – w sądzie). Uprzywilejowany ród podlega tylko sądownictwu księcia. W razie nieobecności księcia w ziemi, sądzi w jego zastępstwie sędzia generalny. Ród Rogalów podlega w tym razie także zastępczemu sądownictwu starosty.
Pozew do sądu i inne uprawnienia
Pozew przed sąd księcia zaopatrzony być ma pieczęcią książęcą, niektóre jednak przywileje, przewidując nieobecność księcia w ziemi postanawiają, że w takim wypadku pozew może być zaopatrzony pieczęcią starosty lub jego zastępcy (wicesgerenta, prokuratora), nawet w tym razie, jeśli sądzić w zastępstwie księcia ma nie starosta, ale sędzia generalny (przywilej Boleściców, Rogalów, Trzasków). Wynika stąd, że sędzia generalny nie ma prawa wydawania pozwów pod własną pieczęcią.
Prócz nadania prawa nieodpowiedniego, wszystkie przywileje rodowe mazowieckie zawierają także zwolnienie od kar sądowych mniejszych i większych, przypadających na rzecz urzędników książęcych, tak dygnitarzy, zwanych czestnikami, jak i podległych im niższych urzędników, zwanych żupczymi (suppami).
Nadanie prawa nieodpowiedniego i zwolnienie od kar sądowych nie jest w przywilejach rodowych z XIV i XV wieku zjawiskiem nowym i im wyłącznie właściwym, już bowiem od połowy XIII wieku występuje ten typ immunitetu w przywilejach indywidualnych, i to, co szczególne, najczęściej na Mazowszu. Z exepcyą rycerstwa spod jurysdykcji urzędników książęcych nie należy mieszać expencyi ludności poddanej w dobrach rycerskich i kościelnych, która w takich razach poddaną bywa sądownictwu autonomicznemu, względnie patrymonialnej jurysdykcji swych panów. Tym różnią się mazowieckie przywileje rodowe od małopolskiego przywileju dla Starychkoni z 1366 roku, który nie nadaje prawa nieodpowiedniego tym rodom, ale ustanawia a raczej stwierdza jurysdykcję patrymonialną nad ich poddanymi.
Expencya od sądów i kar urzędników książęcych była na Mazowszu zjawiskiem znanym już od połowy XIII wieku, a w XIV wieku dość rozpowszechnionym, jednak książęta obdarzali tym immunitetem tylko jednostki, co najwyżej rodziny, a nie całe rody. Pierwszy tego rodzaju znany przywilej rodowy dla Gozdowów pochodzi dopiero z końca XIV wieku (1391rok), reszta przypada na wie XV, z tego większość na rządy Ziemowita IV. Obok tego książęta mazowieccy nie zaprzestali wydawać przywilejów jednostkowych, których liczba w XV wieku wzrasta.
Niektóre przywileje z XV wieku, zarówno jednostkowe jak i rodowe, zawierają oprócz expencyi od sądów i kar, inne jeszcze prawa immunitetowe, wypływające z nadania prawa chełmińskiego posiadłościom uprzywilejowanej jednostki lub rodu. Ze znanych nam przywilejów rodowych tylko dwa wykraczają poza nadanie prawa nieodpowiedniego i zwolnienie od kar sądowych, mianowicie dla Lubów i Dołęgów, gdzie przywilej dla Lubów wylicza cały szereg uprawień, wspólnych zresztą wszystkim mazowieckim przywilejom lokacyjnym z tych czasów.
Autor: Andrzej Podbielski herbu Trzaska, opracowano na podstawie: Władysław Semkowicz „Mazowieckie przywileje rodowe z XIV i XV w.”