Zakończyła się akcja ratowania i odnowienia grobów Jana Sztralla oraz Reginy Sobeckiej ze Sztrallów, pochowanych na toruńskim cmentarzu św. Jerzego. Przedsięwzięcie zostało zrealizowane pod egidą Związku Szlachty Polskiej – Oddziału w Toruniu, przy wsparciu licznych darczyńców i osób, którym bliska jest troska o zachowanie polskiego dziedzictwa historycznego. Groby Sztrallów w Toruniu zostały uratowane!
Była to akcja szczególna. Nie ratowaliśmy bowiem wyłącznie dwóch nagrobków. Ratowaliśmy fragment pamięci o rodzinie, której dzieje związane są z Wielkim Księstwem Litewskim, Wilnem i polską tradycją szlachecką. Dzisiaj możemy powiedzieć: Groby Sztrallów w Toruniu zostały uratowane.
Sztrallowie – rodzina szlachecka związana z Wilnem
Czy rodzina Sztrallów należała do rodzin szlacheckich dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego? Jej przedstawiciele przez pokolenia byli związani z ziemiami dawnego Wielkiego Księstwa, a szczególnie z Wilnem. Jednak to nie przesądza o szlachectwie. Waldemar Wołkanowski, znany wilnianista, wskazał kiedyś, że Sztrallowie próbowali się wywieść, ale w księgach zapisywani byli jako mieszczanie. Jednak Elżbieta Konkowska, mająca Sztrallów za przodków, podaje, że Czesław Malewski w swojej znanej publikacji „Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku” pisze: Sztral (1855) – par. rudomińska; Wilno 1829–1902 (strona 812). Wydaje się zatem, że przynajmniej część rodziny była wylegitymowana.
W XIX i na początku XX wieku Sztrallowie zapisali się również w historii samego Wilna. To właśnie z tą rodziną związana była słynna wileńska firma cukiernicza Sztrallów, której zakłady i cukiernie należały do najbardziej rozpoznawalnych miejsc przedwojennego miasta.
Historia rodziny pokazuje przy tym, jak bardzo losy polskich rodzin, także szlacheckich, były splecione z dziejami Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a później z dramatycznymi wydarzeniami XIX i XX wieku.
Po II wojnie światowej, w wyniku zmiany granic, wielu mieszkańców Wilna musiało opuścić swoje rodzinne miasto. Wśród nich znaleźli się również Sztrallowie. Część rodziny związała swoje dalsze życie z Toruniem.
Dwa groby, jedna historia
Groby Jana Sztralla i jego siostry Reginy Sobeckiej ze Sztrallów przez lata pozostawały niemal zapomniane. Ich stan oraz upływający czas stwarzały realne zagrożenie, że kolejne pokolenia nie będą już miały miejsca, w którym można byłoby oddać im hołd.
Dlatego Karol Sienkiewicz, Prezes Oddziału Związku Szlachty Polskiej w Toruniu (na zdjęciu tytułowym), postanowił podjąć działania na rzecz ich zachowania.
W akcję włączyły się osoby prywatne, historycy, regionaliści oraz ludzie związani z Toruniem i Wilnem. Powstał „Społeczny Komitet”, w skład którego weszli również: Anna Tatarzycka-Ślęk, Waldemar Wołkanowski, Michał Targowski oraz Dariusz Podbereski. Szczególne znaczenie miało wsparcie 79 darczyńców, dzięki którym możliwe było przeprowadzenie całego przedsięwzięcia. Istotnego wsparcia finansowego udzieliła także rodzina, zwłaszcza Jacel Sztrall z Olsztyna oraz Ambasada Republiki Litwy w Polsce i Konsul Honorowy Litwy w Toruniu p. Przemysław Bańkowski.
Dziś możemy powiedzieć, że oba groby zostały uratowane.
Powstała również tablica „In Memoriam” poświęcona Anieli Sztrallowej, matce Jana i Reginy. Jej toruński grób nie zachował się, dlatego tablica stała się symbolicznym upamiętnieniem również tej postaci.
Przed grobami ustawiona została tablica przypominająca o rodzinie, odsyłająca poprzez kod QR do strony ToMiTo: https://tomito.torun.pl/dzialania/ratujmy-torunskie-cmentarze/nagrobki-rodziny-sztrallow
Pamięć o naszym dziedzictwie
Dla Związku Szlachty Polskiej troska o groby i miejsca pamięci nie jest jedynie działalnością konserwatorską.
To część naszego rozumienia odpowiedzialności za dziedzictwo.
Szlachectwo to bowiem nie tylko nazwisko, herb czy dawne dokumenty. To również pamięć o ludziach, którzy tworzyli historię swoich rodzin, miejscowości i całego kraju. Jeżeli znikają groby, inskrypcje i materialne ślady ich obecności, z czasem z pamięci może zniknąć również sama historia.
Dlatego uważamy, że obowiązkiem współczesnych pokoleń jest zachowanie tych śladów – także wtedy, gdy nie ma już nikogo z najbliższej rodziny, kto mógłby się o nie zatroszczyć.
W przypadku Sztrallów ma to znaczenie szczególne. Ich historia przypomina bowiem o polskim Wilnie, o wielokulturowym dziedzictwie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz o losach rodzin, które po 1945 roku zostały zmuszone do rozpoczęcia życia na nowo.
Wilno i Toruń
Historia Sztrallów jest również kolejnym przykładem niezwykłej więzi pomiędzy Wilnem a Toruniem.
Po wojnie Toruń stał się domem dla wielu osób wysiedlonych z Wileńszczyzny. Przywieźli ze sobą nie tylko osobiste pamiątki, ale również pamięć o mieście, którego nie mogli już odzyskać.
Dziś Toruń jest jednym z miejsc, w których ta pamięć może być przechowywana.
Dlatego ocalenie grobów Sztrallów traktujemy jako coś więcej niż lokalną inicjatywę. To symboliczne zachowanie części dziedzictwa Wilna w Toruniu. I właśnie tej pamięci poświęcony był Wieczór Toruński 23 października 2026 r.: https://tomito.torun.pl/aktualnosci/wieczor-torunski-o-rodzinie-sztrallow-ii
Podziękowania
Związek Szlachty Polskiej – Oddział w Toruniu składa serdeczne podziękowania wszystkim osobom, które wsparły akcję – finansowo, organizacyjnie i merytorycznie.
Szczególne podziękowania kierujemy do darczyńców, bez których realizacja przedsięwzięcia nie byłaby możliwa. Szczególne podziękowania należą się rodzinie, w tym p. Jackowi Sztrallowi z Olsztyna.
Dziękujemy również wszystkim, którzy pomagali w dokumentowaniu historii rodziny Sztrallów i przypominaniu jej miejsca w dziejach Wilna i Torunia.
Słowa podziękowania kierujemy do Towarzystwa Miłośników Torunia (ToMiTo) i jego wiceprezesa dr. Michała Targowskiego. Dziękujemy również Ambasadzie Republiki Litewskiej w Warszawie za wsparcie finansowe oraz Konsulowi Honorowemu Litwy w Toruniu p. Przemysławowi Bańkowskiemu za pomoc organizacyjną.
Dziś możemy już powiedzieć: groby Sztrallów zostały uratowane.
A wraz z nimi pozostaje w Toruniu pamięć o jednej z rodzin związanych z polskim dziedzictwem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego i Wilna.
Pamięć jest obowiązkiem. Dziedzictwo – zobowiązaniem.
Relacje prasowe
Akcja uratowania grobów Sztrallów odbiła się szerokim echem w mediach. Poniżej linki do materiałów. Lista będzie uzupełniana w miarę pojawiania się (lub odnajdywania) kolejnych informacji:
Oficjalna strona Urzędu Miasta Torunia: https://torun.pl/pl/aktualnosc/z-wilna-do-torunia-ocalone-nagrobki-rodziny-sztrallow
„Nowości” (z dużą galerią zdjęć): https://nowosci.com.pl/uratowano-nagrobki-rodziny-sztrallow-z-wilna-los-po-wojnie-rzucil-ich-do-torunia/ar/c1p2-29464193